Khoa học quản lý 2015-03-04 08:12:22

       Chùa Minh Khánh hay còn gọi là chùa Hương thuộc thôn Bình Hà xưa, nay thuộc khu 6, thị trấn Thanh Hà, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương.

Chùa Minh Khánh được xây dựng vào thời Lý và được trùng tu, tôn tạo nhiều lần vào các thế kỷ sau. Theo bia "Minh Khánh đại danh lam" khắc năm Hồng Thuận 3 (1511): “Tiên triều vua Trần Nhân Tông đã tu hành ở đây mà huyết thư còn lưu, đương thời coi là tiểu Tây Phương. Một lâu đài quý báu nơi Trúc Quốc, sáng rực hoa soi”. Theo văn bia tại chùa thì vào các thế kỷ 15, 16, 17, 20 chùa Minh Khánh tiếp tục được trùng tu, tôn tạo. Đầu thế kỷ 20, chùa được đại trùng tu với quy mô lớn, tổng cộng 84 gian lớn nhỏ. Chùa có kiến trúc đẹp và hệ thống tượng Phật, bia ký có giá trị. Hiện nay, chùa còn giữ được nhiều hiện vật quý như tượng thờ, sắc phong, bia ký, cây hương đá, tháp. Chùa Minh Khánh được xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa quốc gia năm 1990. Vào năm 1992, Chùa lại được trùng tu, xây tam quan và một số công trình phụ cận.
Ngoài thờ Phật, chùa Minh Khánh còn gắn liền với tên tuổi vị vua anh minh, một nhà tu hành, người đã sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử - Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Truyền thuyết kể rằng, thế kỷ 13, vua Trần Nhân Tông trên đường tiến quân từ căn cứ địa Tràng An (Ninh Bình) ra hội quân với Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đang đóng quân tại đây để thao luyện quân sĩ. Trước ngày xuất quân, đức Vua lập đàn tế Phật, tế trời đất rồi cắt máu ăn thề trước cửa Chùa với quyết tâm tiêu diệt giặc Mông - Nguyên. Tại di tích, có một tháp nhỏ trước tiền đường gọi là Lưu huyết thư tháp. Tương truyền tại chùa Minh Khánh còn lưu giữ 9 hạt xá lỵ của Ngài. Đến nay vùng đất Bình Hà vẫn tồn tại các địa danh liên quan đến việc vua Trần Nhân Tông đồn trú quân ở đây như: xóm Gạo, xóm Kỳ, xóm Ngự Dội, xóm Chiêng, đống Quan Cư, đống Tràng Bắn... Trong Chùa hiện nay gian chính điện đặt ban thờ Trần Nhân Tông. Từ khi vua Trần Nhân Tông đến đây, chùa Minh Khánh đã trở thành ngôi chùa nổi tiếng nhất vùng, được nhân dân coi trọng. Từ đó cho đến nay ngày mất của Phật Hoàng Trần Nhân Tông trở thành nguồn gốc lễ hội chùa Minh Khánh.
Lễ hội truyền thống chùa Minh Khánh được tổ chức hàng năm nhằm kỷ niệm ngày mất của Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Theo “Đại việt sử ký toàn thư” thì Ngài băng hà vào ngày 3 tháng 11 năm Hưng Long thứ 18, còn “Tam tổ thực lục” thì ghi Ngài viên tịch ngày 1 tháng 11. Theo thông lệ thì nhân dân vẫn lấy ngày 1 tháng 11 để tổ chức lễ hội. Lễ hội chùa Minh Khánh diễn ra từ ngày 29 tháng 10 đến hết ngày 1 tháng 11 Âm lịch. Tham gia lễ hội không chỉ có bản dân sở tại mà còn thu hút đông đảo các tín đồ Phật tử ở các nơi về dự hội. Hàng năm lễ hội chùa Minh Khánh được tổ chức quy mô, mang nhiều nét tiêu biểu của vùng miền Bắc Bộ. Phần lễ có lễ rước sắc, lễ rước mâm ngũ quả, lễ mộc dục và lễ tế. Phần hội gồm các trò chơi dân gian như đánh cờ tướng, múa rối nước, chọi gà và các trò diễn văn nghệ như hát chèo, hát quan họ...
Lễ hội chùa Minh Khánh trước kia do 4 làng tổ chức là Bình Hà, Ngư Đại, Xuân An, Hào Xá nhưng chủ chính vẫn là làng Bình Hà. Làng có 12 giáp thì mỗi giáp chọn ra một ông tế đám đại diện cho giáp mình. Người này phải có uy tín đức độ, được dân làng kính trọng, gia đình phải song toàn, con cái đề huề vương trưởng. Ông tế đám sẽ được nhận một phần ruộng công để cày cấy phục vụ cho lễ hội. Đến kỳ hội, họ phải lo sắm sửa lễ phẩm, làm bánh dự thi và chuẩn bị cho bàn lễ hoa quả của giáp mình. Sắp đến kỳ hội, ông tế đám phải có trách nhiệm họp các thành viên trong giáp mình để phân chia đầu việc. Khi lễ hội diễn ra các chức dịch, bô lão, các ông tế đám của từng giáp phải họp bàn thống nhất về cách thức tổ chức hội và thể lệ các cuộc thi. Các giáp thì lo phần làm lễ phẩm của giáp mình để đưa ra thi với các giáp khác và cử các thành viên tham gia đội tế và rước sách chung của làng. Những người được chọn vào đội tế thư­ờng là những người đứng trong hàng lão tuổi từ 50 trở lên và chỉ những ngư­ời có văn bằng, chức sắc trong làng xã mới được tham dự. Đội tế thường gồm 16 người, nhưng theo quy định trong số 12 ông tế đám của 12 giáp bao giờ cũng phải chọn một người đủ đức hạnh làm chủ tế. Nhìn chung tất cả các công đoạn chuẩn bị cho lễ hội đều được các giáp chuẩn bị chu tất trước khi lễ hội diễn ra.
Trong lễ hội chùa Minh Khánh, rước sắc là lễ rước rất quan trọng, được tổ chức vào sáng ngày 29 tháng 10 hàng năm. Người trực tiếp tham gia rước phải là nam thanh, nữ tú tuổi từ 18 trở lên. Người tham gia rước được dân làng lựa chọn, cắt cử phải là những chàng trai khoẻ mạnh, những cô gái nhan sắc, có tài có đức, không có điều tiếng đáng chê trách trong làng xóm. Ngày nay, tuy đoàn rước sắc chỉ có 1 long đình đặt sắc nhưng vẫn giữ được diễn trình quy mô theo như truyền thống, sau khi sắc được rước về đến sân Chùa, nhà sư trụ trì ra đón, cùng với đại diện ban tổ chức lễ hội của thị trấn rước sắc vào trong Chùa đặt trước khám thờ và chuẩn bị khai mạc lễ hội.
Sáng ngày 30 tháng 10 có lễ rước và thi mâm ngũ quả. Đây là một đặc trưng văn hoá cổ truyền mà ít nơi nào có được, mâm ngũ quả ở đây được sáng tạo rất công phu, trở thành tác phẩm nghệ thuật mà chỉ có các nghệ nhân khéo tay mới làm được. Các mâm ngũ quả được tạo bằng các loại hoa quả của địa phương như: chuối, cam, quýt, quất, hồng xiêm, quả trứng gà, na, ớt, bưởi, dứa, dừa, đu đủ…Gọi là mâm ngũ quả nhưng bao gồm rất nhiều loại quả, quả xanh, chín khác nhau, có khi là bát quả, thập quả và hơn thế nữa. Qua bàn tay nghệ nhân, mâm ngũ quả trở thành một tác phẩm nghệ thuật sinh động với các đề tài khác nhau nhưng đều là các linh vật thiêng cao quý như long, ly, quy, phượng như: Cửu long tranh châu (chín con rồng tranh ngọc); Cửu long bảo tháp (Chín con rồng và toà bảo tháp); Long phượng kình quyền (Rồng phượng tranh quyền); Long lân khánh hội (Rồng lân mừng hội)...Việc tạo hình các con vật rất công phu và tỉ mỉ đòi hỏi người làm phải có óc thẩm mỹ và có cái nhìn sắc bén.
Khi công đoạn chuẩn bị cho mâm ngũ quả xong xuôi, dân làng tiến hành rước cỗ của giáp mình ra Chùa để dự hội thi cỗ. Đây là phong tục độc đáo của một vùng hoa trái trù phú gắn liền với tục thờ vua còn duy trì đến nay. Xưa kia mỗi thôn xóm thường có đình, sáng ngày 30 tháng 10 các mâm ngũ quả đều được tập trung ở đình rồi rước cỗ ra Chùa để dự thi, mỗi giáp tổ chức rước cỗ riêng. Khi rước cũng phải có long đình, cờ quạt, bát bửu, chiêng, trống, kiệu cỗ... Trước cửa chùa có 12 bệ đá là nơi trình lễ của 12 giáp. Giáp nào đến trước được đặt lên trước, giáp nào đến sau đặt sau. Khi các giáp đã rước đầy đủ lễ về tập kết trước sân chùa, cuộc thi mâm ngũ quả diễn ra. Ban giám khảo là các cao tăng, chức dịch, các bô lão có kinh nghiệm trong việc làm cỗ. Khi chấm xong cỗ giáp nào đẹp sẽ được giải. Cỗ giáp giải Nhất được đặt ở gian chính điện của chùa.
Ngày nay, thị trấn Thanh Hà có 9 khu dân cư thì mỗi khu sẽ chuẩn bị một mâm và 1 mâm của ban tổ chức lễ hội. Việc bày mâm ngũ quả sẽ diễn ra tại các đình, đền của 9 khu từ 1-2 ngày trước và đến sáng 30 tháng 10 các đoàn rước tập trung từ các di tích của các khu để rước ra tập trung tại quảng trường trung tâm thị trấn để hợp thành đoàn rước lớn rước cỗ về chùa Minh Khánh.
Trong quá trình diễn ra lễ hội, lễ rước sắc, rước cỗ được tổ chức hoành tráng quy mô thì tế lễ lại diễn ra rất trang nghiêm tôn kính. Tế lễ được diễn ra vào 3 buổi: Tế cáo yết cung đình diễn ra vào chiều 30 tháng 10, xin khai mở hội. Đại tế triều nghi quốc tế ban ân diễn ra vào sáng ngày 1 tháng 11. Tế tạ cung đình diễn ra vào triều ngày 1 tháng 11, xin rã đám hội. Đây là nghi lễ rất quan trọng, những ngư­ời được cử vào đội tế là những người thay mặt dân làng kính lên thần, Phật những ước nguyện của mình. Trong 12 ông tế đám của 12 giáp chọn ra một ông chủ tế. Buổi tế thường diễn ra ở sân trước của Chùa. Trong lễ hội truyền thống chùa Minh Khánh, bên cạnh các nghi lễ còn diễn ra các trò chơi như: cờ người, tổ tôm điếm, chọi gà, đi cầu thùm, múa rối nước và các trò vui văn nghệ như hát chèo, hát đúm, hát quan họ, múa rối nước...Ngày nay chỉ còn duy trì được các trò như: Cờ biển, chọi gà, múa rối nước và hát chèo, quan họ giao lưu giữa các khu dân cư của thị trấn.
 Lễ hội truyền thống chùa Minh Khánh là lễ hội dân gian tiêu biểu của vùng đất Thanh Hà đã tạo nên một không gian tôn giáo cũng như không gian văn hoá, tín ngưỡng mang tính chất vùng rất đặc trưng, được duy trì qua biến thiên của lịch sử. Lễ hội chùa Minh Khánh đã lưu giữ và chuyển tải những giá trị văn hóa của cộng đồng, những tục lệ vốn được hình thành trong cộng đồng, thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn, ghi nhớ công đức những danh nhân của đất nước, góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa nhân văn về đời sống xã hội, phong tục, tập quán của cộng đồng dân cư để trao truyền lại cho các thế hệ sau, củng cố sự đoàn kết cộng đồng.
Bùi Văn Đạt
Bài đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Hải Dương số 1/2015

Thêm bình luận


Tin khác

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TỈNH HẢI DƯƠNG

Trưởng Ban biên tập: ThS. Phạm Văn Bình - Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hải Dương

Giấy phép số: 235/GP-BC do Bộ TT&TT cấp ngày 06/05/2008.

Địa chỉ: Số 209 Nguyễn Lương Bằng - TP. Hải Dương - tỉnh Hải Dương.

Website Sử dụng Portal mã nguồn mở Joomla, theo luật GNU/GPL.

Điện thoại: 0320. 3892436 - Fax: 0320.3893912