Khoa học và Công nghệ 2015-05-05 00:43:11

       1. Hoàn cảnh nảy sinh sáng kiến        Lịch sử là môn học không thể trực tiếp tri giác những gì thuộc về quá khứ, không thể phán đoán hay suy luận để biết lịch sử, không thể khôi phục để nghiên cứu nên học sinh không thể trực quan sinh động hay tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm như những môn khoa học tự nhiên.

Việc sử dụng các đoạn phim tư liệu trong dạy học lịch sử là một trong những biện pháp sư phạm có hiệu quả giáo dục cao, có thể khắc phục phần nào những hạn chế.Phim tư liệu không chỉ cung cấp cho học sinh những tri thức lịch sử cụ thể mà còn gợi ra nhiều vấn đề suy nghĩ để tự giải đáp. Hình ảnh, mầu sắc, âm thanh trong các đoạn phim tư liệu tạo cho học sinh có biểu tượng sinh động về quá khứ, làm cho các em có cảm giác như đang sống cùng sự kiện mà không một sách giáo khoa nào, một bài giảng nào có thể làm được điều này.
Trên thế giới, việc sử dụng các loại phương tiện nghe nhìn hiện đại, phim ảnh đã sớm phát triển và có vai trò tích cực trong nâng cao chất lượng giảng dạy. Ở Nga đã xây dựng được hàng ngàn bộ phim phục vụ riêng cho học tập về tất cả các môn học ở nhà trường. Ở Mỹ có xây dựng những phim phục vụ học tập có kèm theo những điều hướng dẫn việc và những chỗ dừng lại để thực hiện những hành động nhất định. Ở Pháp có Trung tâm Quốc gia Radio và Truyền hình dạy học. Ở Nhật có mạng lưới truyền hình nội bộ trường học. Ở In-đô-nê-xi-a hướng dẫn các trường phổ thông sản xuất, sao chép, phân phối, sử dụng chương trình phim và băng ghi âm cho các  trường Trung học phổ thông. Việt Nam hiện nay đã quan tâm đến việc sản xuất phim tư liệu phục vụ dạy học môn lịch sử. Có rất nhiều Compact disc (CD) tư liệu được phát hành như CD Hồ Chí Minh toàn tập của Nhà xuất bản (Nxb) Chính trị Quốc gia, năm 2001, CD Cuộc tiến công chiến lược Đông Xuân 1953-1954 và Chiến dịch Điện Biên Phủ của Nxb Giáo dục và Nxb Bản đồ, năm 2004, CD Đất nước và Cuộc sống con người Việt Nam của Bộ Văn hóa Thông tin, Nxb Văn hóa dân tộc, CD Tư liệu dạy học điện tử môn lịch sử, sách và CD hướng dẫn sử dụng các hình ảnh, đoạn video về Chủ tịch Hồ Chí Minh trong dạy học lịch sử của Nxb Đại học Sư Phạm, History of the world, History of the 20th century, Encarta 2006…tạo điều kiện cho giáo viên khai thác và lựa chọn những đoạn phim phù hợp với nội dung bài học.Tuy nhiên, thực tế việc giáo viên nghiên cứu, khai thác và sử dụng các doạn phim tài liệu trong dạy học lịch sử hiện nay còn quá nhiều hạn chế cả về số lượng và chất lượng. Có chăng chỉ là những giờ có thanh tra, thao giảng, đôi khi là cho học sinh xem phim qua hoạt động ngoại khóa.
Sáng kiến đã được áp dụng trong năm học 2013 - 2014, ở 3 lớp 10 Anh, 10 Văn, 10 A1 tại trường Trung học phổ thông chuyên Nguyễn Trãi trong điều kiện của phòng học đa chức năng với phương tiện nghe nhìn hiện đại.
2. Nội dung sáng kiến:
* Tính mới, tính sáng tạo của sáng kiến:Sử dụng phim tư liệu trong dạy học lịch sử không mới vì đã được rất nhiều giáo viên dạy bộ môn Lịch sử nghiên cứu và khai thác. Tuy nhiên, tất cả các giáo viên mới chỉ nghiên cứu sử dụng một vài đoạn phim tư liệu để nâng cao hiệu quả cho một bài học lịch sử, nội dung chỉ tập trung vào phần lịch sử Việt Nam, phần kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược vốn là đề tài đã được Giáo sư Nguyễn Thị Côi và nhiều nhà nghiên cứu phương pháp dạy học lịch sử khác kỳ công biên soạn trong cuốn “Hướng dẫn sử dụng các hình ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh trên CD và phần mềm Microsoft PowerPoint trong dạy học lịch sử” của Nxb Đại học Sư Phạm Hà Nội, năm 2006. Các giáo viên có sáng kiến kinh nghiệm về đề tài này mới chỉ dừng lại ở một phạm vi hẹp ở một bài hoặc một chương, chưa đưa ra một quy trình cho việc sử dụng phim tư liệu như thế nào? Các biện pháp sử dụng phim tư liệu để nâng cao hiệu quả bài học nói chung…
Trên cơ sở kế thừa và phát huy, có tham khảo những ưu điểm của người đi trước, tính mới, tính sáng tạo của sáng kiến ở chỗ:
* Cách tìm kiếm thông tin và khai thác phim tư liệu trên mạng Internetvới 15 trang website uy tín, chất lượng cho phép tra cứu và sưu tầm các đoạn phim tư liệu cả về phần lịch sử Việt Nam và thế giới, hướng dẫn giáo viên cách khai thác trực tiếp và gián tiếp các đoạn phim tư liệu.
* Các nguyên tắc khi sử dụng các đoạn phim tư liệu trong dạy học lịch sử:Phải đảm bảo tính giáo dục, tính khoa học, tính vừa sức; phải đảm bảo mục tiêu của bài học, có tác dụng làm rõ kiến thức cơ bản nhằm phát triển tính tích cực, độc lập, sáng tạo trong hoạt động nhận thức, đặc biệt là trong tư duy của học sinh bằng 3 bước: định hướng (giao nhiệm vụ học tập); sử dụng (cho học sinh xem phim); củng cố, đánh giá kết quả học tập của học sinh. Phải kết hợp chặt chẽ với các biện pháp dạy học khác; phải đảm bảo nguyên tắc “3Đ”: đúng lúc (sử dụng phim vào những lúc mà nhu cầu, trạng thái tâm lý của học sinh thuận lợi), đúng chỗ (yêu cầu sắp xếp vị trí đặt màn hình chiếu các đoạn phim tài liệu sao cho thật hợp lý, mọi học sinh ở mọi nơi trong lớp đều có thể nghe, nhìn rõ ràng, “không ngồi gần màn hình dưới 2 m và xa màn hình quá 7 m, không được ngồi ở vị trí lệch quá 450 so với đường kẻ vuông góc với màn hình”), đúng độ (khối lượng, nội dung trình bày, phương pháp và thời lượng sử dụng phải phù hợp với trình độ tiếp thu cũng như tâm sinh lý của đối tượng học sinh cụ thể).
* Tính mới của đề tài còn ở chỗ:tác giả đi sâu vào nghiên cứu, sưu tầm và biên soạn 20 đoạn phim tư liệu đã được cắt ghép, xử lý về thời lượng, hình ảnh, âm thanh sao cho phù hợp để giáo viên có thể dễ dàng sử dụng trong dạy học nghiên cứu kiến thức mới chương III, IV, V, VI phần Lịch sử thế giới lớp 10 (Ban cơ bản).
Từ quá trình nghiên cứu và thực nghiệm, tác giả đưa ra các cách sử dụng 20 đoạn phim tư liệu đó như thế nào để có thể nâng cao hiệu quả bài học, tích cực phát huy sự chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập lịch sử. Tác giả đưa ra bốn phương pháp chính:
Thứ nhất,sử dụng các đoạn phim tư liệu để tạo tình huống có vấn đề và đưa ra bài tập nhận thức nhằm chuẩn bị cho học sinh nghiên cứu kiến thức mới.
Thứ hai, để cụ thể hóa kiến thức, tạo biểu tượng sinh động cho học sinh.
Thứ ba, kết hợp với câu hỏi gợi mở để tìm hiểu bản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử.
Thứ tư, để kiểm tra đánh giá kết quả học tập, kiểm tra kiến thức cũ, kiểm tra hoạt động nhận thức ở cuối bài, kết hợp với trao đổi, thảo luận để kiểm tra việc giải quyết các bài tập nhận thức cho học sinh.
- Khả năng áp dụng của sáng kiến:Trong điều kiện hiện nay, khi tất cả các trường phổ thông đều có ít nhất một phòng học chức năng có máy tính, máy chiếu và hệ thống âm thanh nghe nhìn hiện đại, tác giả khẳng định đề tài này có thể áp dụng chung cho việc dạy học lịch sử ở tất cả các khối lớp tại tất cả các trường phổ thông trên toàn quốc.
- Lợi ích thiết thực của sáng kiến:Sáng kiến khi được áp dụng trong năm học 2013 đã thực sự nâng cao chất lượng hiệu quả dạy và học môn lịch sử. Các thước phim tư liệu khi được áp dụng thích hợp với những đặc trưng của nó như tính chân thực, tính chính luận, tính động, tính thời lượng, tính đa phương tiện  đã tạo cho học sinh những biểu tượng sinh động về quá khứ, làm cho các em có cảm giác như đang sống cùng với sự kiện. Điều này khắc phục việc “hiện đại hóa” lịch sử. Đây là sự kết hợp hiệu quả nhất giáo dục với khoa học, có nhiều thuận lợi cho giáo viên sử dụng các phương pháp dạy học tích cực, phát huy sáng tạo của học sinh, góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao hiệu quả bài học lịch sử, giúp học sinh nắm được bài ngay tại lớp, nhớ nhanh, nhớ sâu và lâu những nội dung của bài học. Các tiết học luôn diễn ra trong không khí sôi nổi từ đầu đến cuối.
Đề xuất kiến nghị để thực hiện áp dụng và mở rộng sáng kiến:
Với những kết quả thu được từ quá trình thực nghiệm sáng kiến, tác giả mong muốn sáng kiến sẽ được áp dụng rộng rãi ở các trường phổ thông bằng cách:
Đẩy mạnh đầu tư trang bị các phương tiện dạy học hiện đại phục vụ dạy học như: máy tính, đèn chiếu, các CD - Room tư liệu dạy học, hệ thống mạng Internet, phòng học đa chức năng…
Tổ chức thường xuyên các buổi tập huấn, bồi dưỡng năng lực về công nghệ thông tin và chuyên môn cho giáo viên bộ môn cách tập huấn định kỳ (thời gian khoảng một tuần vào đầu năm và giữa năm) cho các giáo viên cùng bộ môn, có sự hướng dẫn của đồng nghiệp có kỹ năng về Công nghệ thông tin (Giáo viên bộ môn Tin của trường).
Các tổ chuyên môn thường xuyên họp nhóm chuyên mônbàn về nội dung, phương pháp giảng dạy các bài trong tháng. Các giáo viên có thể phân công nhau soạn những giáo án điện tử mẫu trong đó có khai thác tối đa các loại tranh ảnh có sử dụng các đoạn phim tư liệu khoa học cần thiết, phân công người dạy, bố trí toàn tổ bộ môn đi dự để góp ý và rút kinh nghiệm.
Nhà trường cần có chế độ khen thưởng trên cơ sở xét đến năng lực, thực tế việc ứng dụng sử dụng công nghệ thông tin vào các bài dạy bộ môn để kịp thời động viên, khuyến khích giáo viên.
Nguyễn Thu Quyên
Trường THPT Nguyễn Trãi
Bài đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Hải Dương số 2/2015

Thêm bình luận


Tin khác

SỞ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TỈNH HẢI DƯƠNG

Trưởng Ban biên tập: ThS. Phạm Văn Bình - Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hải Dương

Giấy phép số: 235/GP-BC do Bộ TT&TT cấp ngày 06/05/2008.

Địa chỉ: Số 209 Nguyễn Lương Bằng - TP. Hải Dương - tỉnh Hải Dương.

Website Sử dụng Portal mã nguồn mở Joomla, theo luật GNU/GPL.

Điện thoại: 0320. 3892436 - Fax: 0320.3893912